در این مقاله با کمک مهتا، گفت‌وگوی کاربران ایکس درباره قطعی اینترنت، اینترنت پرو و شکل‌گیری بحث اینترنت طبقاتی در بازه ۹ اسفند تا ۱۸ اردیبهشت بررسی شده است؛ بازه‌ای که در آن نزدیک به ۲ میلیون توییت از سوی حدود ۱۵۰ هزار کاربر منتشر شده و حدود ۸۰ درصد محتواها بازنشر بوده است. نتایج این تحلیل نشان می‌دهد که مسئله اینترنت، از یک موضوع فنی و ارتباطی فراتر رفته و به یکی از محورهای اصلی نارضایتی، نگرانی معیشتی و بحث درباره تبعیض دیجیتال تبدیل شده است؛ جایی که قطعی طولانی‌مدت اینترنت، خسارت به کسب‌وکارها و طرح‌هایی مانند اینترنت پرو، در کنار هم تصویری از بحران دسترسی، بی‌اعتمادی و شکاف اجتماعی در فضای آنلاین ساخته‌اند.

تحلیل روند انتشار محتوا با کمک مهتا

در این بازه، مسئله قطعی اینترنت ابتدا با آغاز جنگ و حملات نظامی هم‌زمان شد و در روایت کاربران، به‌عنوان یک خاموشی گسترده و طولانی‌مدت دیده شد؛ خاموشی‌ای که دسترسی مردم به اینترنت جهانی را به‌شدت محدود کرد و عملاً اینترنت ملی را جایگزین ارتباط آزاد کرد. در روزهای ۹ و ۱۰ اسفند، هم‌زمان با شروع جنگ، حجم محتوا به اوج رسید و بعدتر در ۲۳ اسفند، با ورود قطعی اینترنت به سومین هفته، موج تازه‌ای از اعتراض‌ها شکل گرفت. کاربران در این مرحله بیشتر از خسارت‌های اقتصادی، انزوای خبری، مشکل کسب‌وکارها، قطع ارتباط با خانواده‌ها و نبود دسترسی به اخبار مستقل گفتند.

در بازه دوم، یعنی پس از آتش‌بس، مسئله از خودِ قطعی اینترنت فراتر رفت و به بحث اینترنت طبقاتی، سیم‌کارت سفید و اینترنت پرو کشیده شد. کاربران انتظار داشتند با پایان درگیری‌ها اینترنت باز شود، اما تداوم محدودیت‌ها باعث شد خشم عمومی به سمت مفهوم «آپارتاید دیجیتال» برود. اینترنت پرو در روایت غالب کاربران نه یک راه‌حل، بلکه نشانه‌ای از رانت و تبعیض بود؛ یعنی دسترسی ویژه برای گروهی محدود، در برابر محرومیت اکثریت جامعه. هم‌زمان، دولت و بخشی از بدنه اجرایی آن را راهکاری اضطراری برای جلوگیری از ورشکستگی کسب‌وکارها معرفی می‌کردند، اما گزارش نشان می‌دهد این روایت در برابر خشم و بی‌اعتمادی کاربران چندان موفق نبود.

آسیب‌های ناشی از قطعی اینترنت از نگاه کاربران ایکس 

در بازه اول بررسی،  کاربران قطعی اینترنت را فقط یک محدودیت فنی نمی‌بینند، بلکه آن را عاملی برای جدا شدن مردم از جهان، آسیب به زندگی روزمره و قطع دسترسی به اخبار مستقل می‌دانند. از نگاه آن‌ها، این وضعیت باعث شده مردم نتوانند با خانواده‌های خود، به‌ویژه در خارج از کشور، ارتباط بگیرند و در شرایط جنگی از جریان آزاد اطلاع‌رسانی محروم بمانند.

بخش مهمی از ضررهای مطرح‌شده اقتصادی است. کاربران از ورشکستگی کسب‌وکارهای آنلاین، بیکاری، آسیب به اقتصاد دیجیتال و از بین رفتن فرصت‌های شغلی گفته‌اند. درنیمه دوم بازه بررسی، این موضوع شدیدتر می‌شود و قطعی اینترنت به فروپاشی زیست‌بوم استارتاپی، بیکاری گسترده برنامه‌نویسان و متخصصان و حتی روی آوردن برخی نیروهای فنی به مشاغل غیرمرتبط برای تأمین معاش گره می‌خورد.

در کنار اقتصاد، کاربران به آسیب‌های روانی و اجتماعی هم اشاره کرده‌اند: افسردگی، خشم، بی‌خبری، فشار روانی خانواده‌ها، تروماهای جمعی و حتی روایت‌هایی از خودکشی ناشی از فقر، ورشکستگی یا بی‌خبری در دوران جنگ.در واقع می‌توان نتیجه گرفت که قطعی اینترنت به‌تدریج از یک مشکل ارتباطی به مسئله‌ای معیشتی، روانی، امنیتی و انسانی تبدیل می‌شود.

تحلیل احساسات کاربران نسبت به وضعیت اینترنت

احساس غالب کاربران منفی است ( حدود ۸۲ درصد محتوای تولیدشده بار منفی داشته) و بر فروپاشی معیشت، اعدام‌های سیاسی در سکوت اینترنت، هزینه‌های جانی دسترسی به اتصال ماهواره‌ای و تبعیض در دسترسی به اینترنت متمرکز بوده است. 

در مقابل، بخشی از کاربران نزدیک به روایت رسمی کشور، قطعی و محدودسازی اینترنت را با منطق حفظ امنیت، جلوگیری از نشت اطلاعات، مقابله با تهدید خارجی و کنترل شرایط جنگی توجیه می‌کنند. با این حال، در این لایه هم شکاف دیده می‌شود؛ چون بخشی از بدنه اجرایی و اقتصادی نسبت به ورشکستگی بازارها، نابودی کسب‌وکارهای آنلاین و موج بیکاری هشدار داده‌اند.

نظر کاربران ایکس درباره اینترنت پرو

در روایت غالب کاربران، اینترنت پروراه‌حل نبوده و نشانه‌ای از تبعیض، رانت و سود بردن است. بسیاری از کاربران آن را در کنار سیم‌کارت سفید و اینترنت طبقاتی قرار داده‌اند و معتقدند چنین طرح‌هایی جامعه را به دو گروه تقسیم می‌کند: گروهی که به واسطه رانت به جهان آزاد وصل می‌مانند و اکثریتی که در خاموشی و بی‌خبری نگه داشته می‌شوند. به همین دلیل، کاربران از آن با تعابیری مثل آپارتاید دیجیتال و تبعیض ساختاری یاد کرده‌اند.

برخی کاربران حتی پذیرش اینترنت پرو را از نظر اخلاقی مسئله‌دار می‌دانند. از نگاه آن‌ها، ثبت‌نام یا استفاده از این نوع دسترسی، نوعی تن دادن به تبعیض و عادی‌سازی محرومیت عمومی است. در این روایت، اینترنت پرو نه تنها بحران را حل نمی‌کند، بلکه شکاف طبقاتی و روانی جامعه را عمیق‌تر می‌کند و باعث می‌شود حق عمومی دسترسی به اینترنت به امتیازی محدود برای گروه‌های خاص تبدیل شود.

در مقابل، بخشی از روایت نزدیک به دولت یا بدنه اجرایی، اینترنت پرو را به عنوان یک مصلحت اضطراری و موقت معرفی کرده است؛ راهکاری برای جلوگیری از ورشکستگی کامل کسب‌وکارهای آنلاین و حفظ دسترسی نیروهای مولد، در حالی که کنترل فضای عمومی همچنان حفظ شود. اما بر اساس جمع‌بندی گزارش، این روایت نتوانسته افکار عمومی را قانع کند و در نگاه بسیاری از کاربران، اینترنت پرو بیشتر به تعمیق خشم اجتماعی و بی‌اعتمادی دامن زده است.